To jest druga część referatu. Przeczytaj pierwszą >>

Przyczyny degradacji nasadzeń alejowych
Nawet niepełne, wyrywkowe rozpoznanie stanu zachowania polskich alei pozwala stwierdzić, że generalnie ich stan zachowania jest zły. Przejawia się to w niekompletności obsadzeń alejowych lub całkowitym ich braku, spowodowanym współczesną wycinką.
Stan zdrowotny w większości przypadków również jest niezadowalający. Podstawową przyczyną tej sytuacji są nieprawidłowo prowadzone cięcia „pielęgnacyjne”. Jak stwierdził dr hab. Jacek Borowski „Nie istnieją takie cięcia, które są korzystne z punktu fizjologii i zdrowotności drzew. (…) Są to zabiegi korzystne z punktu widzenia użytkownika” (7). Zabiegi te powodują, że nasz krajobraz pełen jest kikutów drzew pozbawionych koron, skazanych na nieuniknione zamieranie. Obok przyrodniczego, zjawisko to ma również bardzo negatywny aspekt estetyczny – aleje zamiast zdobić szpecą krajobraz.

Inne czynniki wpływające na degradację drzew alejowych to zasolenie gleby wzdłuż dróg, zanieczyszczenie powietrza, podcinanie korzeni przy budowie infrastruktury towarzyszącej drogom, podcinanie dolnych gałęzi lub wycinanie całych drzew na skraju pól uprawnych.
Aleje ulegają degradacji również na skutek czynników naturalnych – przede wszystkim upływu czasu, ale także nawałnic, dużych opadów śniegu, silnych mrozów czy wreszcie naturalnych szkodników drzew.

Przyczyną znikania z polskiego krajobrazu nasadzeń alejowych są również działania formalno – prawne, ułatwiające wycinki drzew alejowych w imię modernizacji dróg. Zadrzewienia przydrożne podlegają przepisom z zakresu ustawodawstwa drogowego oraz ustawie z 16 kwietnia 2004 r. O ochronie przyrody. Artykuł 86 tej Ustawy stworzył możliwość wycinki praktycznie wszystkich drzew i krzewów przy drogach co poskutkowało wzmożona falą wycinek przydrożnych w całej Polsce. Ułatwienia te potwierdziła Ustawa z dnia 25 lipca 2008 r. o zmianie ustawy o szczególnych zasadach przygotowywania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych oraz zmianie niektórych innych ustaw, w której art. 1 p. 12 stwierdzono, że „do usuwania drzew i krzewów znajdujących się na nieruchomościach objętych decyzją o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej, z wyjątkiem drzew i krzewów usuwanych z nieruchomości wpisanej do rejestru zabytków, nie stosuje się przepisów o ochronie przyrody w zakresie obowiązku uzyskiwania zezwoleń na ich usuniecie oraz opłat z tym związanych”.

Wycinaniu drzew alejowych sprzyjają przepisy mówiące o możliwości pozyskania drewna ze ściętych drzew przez firmę dokonująca wycinki . Obliczenia przytoczone przez Krzysztofa Fedorowicza i Lubuskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków Barbarę Belinis – Kopeć, wykazały, że przykładowo cena tarcicy lipowej za m3 może sięgnąć powyżej 1000 zł. Zatem wartość drewna z wyciętej alei lipowej, gdzie rosło kilkaset drzew to prawie milion złotych(8).

Stan ochrony alei
Obecnie kwestię zieleni przydrożnej regulują przepisy prawa drogowego, a w szczególności Ustawa z 21 marca 1985 r. O drogach publicznych oraz Rozporządzenie Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej z 2 marca 1999 r. w sprawie warunków technicznych jakim powinny odpowiadać drogi publiczne i ich usytuowanie.
Zgodnie z powyższą ustawą zieleń przydrożna to roślinność umieszczona w pasie drogowym, mająca na celu w szczególności ochronę użytkowników drogi przed oślepianiem przez pojazdy nadjeżdżające z kierunku przeciwnego, ochronę drogi przed zawiewaniem i zaśnieżaniem, ochronę przyległego terenu przed nadmiernym hałasem, zanieczyszczeniem powietrza, wody i gleby. Do obowiązków zarządcy drogi należy m.in. utrzymywanie w dobrym stanie zieleni przydrożnej, w tym sadzenie drzew i krzewów, jak również dążenie do zmniejszania negatywnego wpływu drogi na otaczające ją środowisko przyrodnicze. Kwestie ochrony środowiska przyrodniczego i kulturowego regulują odpowiednie przepisy Ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z dnia 23 lipca 2003 r. oraz Ustawy o ochronie przyrody z dnia 16 kwietnia 2004 r.,  a także Prawo ochrony środowiska  z 27 kwietnia 2001 r.

Najskuteczniejszą formą ochrony zadrzewień alejowych, w świetle powyższych przepisów, jest wpis do rejestru zabytków lub objęcie ochroną jako pomnik przyrody. Inną formą ochrony mogą być stosowne zapisy w planie miejscowym zagospodarowania przestrzennego, z tym że jak powszechnie wiadomo, nie wszędzie takie plany istnieją. W praktyce alei uznanych w całości za pomniki przyrody jest w kraju niewiele, znacznie częściej za pomniki przyrody uznawane są pojedyncze egzemplarze lub grupy drzew. Przykładem takich alej mogą być: aleja dębowa Biskupiec Pomorski – Piotrowice aleja klonowa w okolicach Huty Żuławskiej. Zdarza się, że status ochrony w formie pomnika przyrody może być zniesiony. Tak stało się w przypadku alei na odcinku Działdowo – Księży Dwór, która w latach 1977 – 2005 była objęta ochroną jako pomnik przyrody. Ze względu na brak środków na jej pielęgnację i zły stan zdrowotny status ten w 2005 r. zlikwidowano (9).

Łącznie na terenie Polski do rejestru zabytków wpisane jest tylko 137 alei. Ich rozkład w poszczególnych województwach wygląda następująco (10):

dolnośląskie - 33
kujawsko-pomorskie - 0
lubelskie - 11
lubuskie - 9
łódzkie - 18
małopolskie - 5
mazowieckie - 26
opolskie - 3
podkarpackie - 6
podlaskie - 8
pomorskie - 1
śląskie - 4
świętokrzyskie - 0
warmińsko-mazurskie - 4
wielkopolskie - 4
zachodniopomorskie - 5

Niewielka ilość wpisanych do rejestru zabytków alei jest niepokojąca zwłaszcza w województwach Polski północno – wschodniej i Polski zachodniej, a więc tam, gdzie ich obecność decyduje w znacznej mierze o tożsamości regionów.

Inicjatywy społeczne na rzecz ochrony alei
Działania na rzecz ochrony zadrzewień alejowych, rozumianych jako ważny element budujący tożsamość regionu, są prowadzone przez wiele ośrodków uniwersyteckich, organizacji społecznych, a niekiedy również jednostek samorządu terytorialnego. Na uwagę zasługuje inicjatywa władz powiatu olsztyńskiego (11). Władze powiatu, wspólnie z naukowcami z Uniwersytetu Warmińsko – Mazurskiego postanowiły wypracować zrównoważoną koncepcję ochrony historycznych alei, uwzględniającą zarówno potrzeby ruchu drogowego jak i możliwość zachowanie walorów krajobrazu kulturowego. Metoda polegała na wskazaniu na terenie powiatu dróg najbardziej obciążonych ruchem, łączących lokalne ośrodki wzrostu gospodarczego, których rozbudowa pociągnie w przyszłości za sobą konieczność wycięcia zadrzewień przydrożnych. Druga grupa wyróżnionych dróg to drogi o „przeważającej funkcji krajobrazowej”, dla których plany remontów i modernizacji muszą uwzględniać zachowanie towarzyszących im zadrzewień i ich sukcesywne uzupełnianie. Okazało się, że spośród 1000 km dróg powiatowych tylko ¼ należy do pierwszej kategorii, pozostałe to drogi „krajobrazowe”. Wnioski z tak przeprowadzonej analizy powinny znaleźć odbicie w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego i czynnych działaniach lokalnych władz..

Z kolei w Katedrze Botaniki i Ochrony Przyrody Uniwersytetu Warmińsko – Mazurskiego zajęto się opracowaniem rozmieszczenia alej na terenie całego województwa oraz nad ich rozpoznaniem i waloryzacją pod kontem przyrodniczym.

Inna cenna inicjatywa to inicjatywa Stowarzyszenia na rzecz Ochrony Krajobrazu Kulturowego Mazur „Sadyba”. Jednym z pierwszych działań tego stowarzyszenia była akcja „Ratujmy aleje”, obejmująca działania edukacyjne, interwencyjne i wydawnicze, w tym między innymi wydawanie folderów, nagłaśnianie wycinek drzew alejowych w mediach, pisemne apele do władz różnych szczebli, proponowanie zmian w obowiązującym prawie, a zwłaszcza w Ustawie o ochronie przyrody. Zmiany te według stowarzyszenia „Sadyba” powinny polegać na wprowadzeniu do ustawy zapisu, że wycinka drzew przydrożnych jest ostatecznością. Działania takie powinny zostać poprzedzone innymi środkami poprawy bezpieczeństwa jak ustawianie barier energochłonnych, wprowadzanie ograniczeń prędkości i zakazu wyprzedzania, oznaczanie drzew tablicami odblaskowymi.
Do akcji ochrony zadrzewień alejowych włączają się również często media. Dzięki zaangażowaniu Gazety Lubuskiej i działaniom Lubuskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków udało się uratować trzy wspaniałe aleje: przy ul. Wyspiańskiego w Zielonej Górze, przy trasie Sulechów – Skąpe oraz przy powiatowej drodze z Krężołów do Klępska (12).

Ochrona drzew alejowych w Niemczech – dobry przykład
Zdecydowanie różne od polskiego jest podejście do zadrzewień alejowych Niemców. Aleje są tu promowane jako walor i atrakcja turystyczna regionu. Najdłuższa niemiecka trasa turystyczna  to tzw. „Szlak Alei” od Rugii po Jezioro Bodeńskie, liczy 2 500 km. Na początku lat 90. XX w. niemiecki automobilklub ADAC zorganizował akcję „Niemieckie aleje nie do zastąpienia”, poprzedzona inwentaryzacją zasobu alei. Dzięki niej udało się ocalić wiele tysięcy kilometrów obsadzeń alejowych W Brandenburgii, Saxonii i Meklemburgii. W samej Brandenburgii ustawiono około 1400 km barierek ochronnych. Jednocześnie przeprowadzono akcję uświadamiająca kierowcom ograniczenia związane z poruszaniem się po alejowo obsadzonych drogach. Zwrócono przede wszystkim uwagę na ograniczenia prędkości, zakaz wyprzedzania i przygotowanie na nagłe zmiany warunków świetlnych. Działaniom tym towarzyszyło wprowadzenie rygorystycznych zapisów w aktach prawnych krajów związkowych, gdzie aleje powszechnie występują, np. w Meklemburgii, Saxonii czy Brandenburgii.

Historyczne nasadzenia alejowe, towarzyszące wielu polskim drogom, są jednym z kluczowych elementów, decydujących o tożsamości poszczególnych regionów naszego kraju. Pomimo ich ogromnej wartości ulegają stopniowej degradacji, a w wielu przypadkach całkowitemu unicestwieniu. Wobec ogromu zniszczeń niepokojąca jest znikoma ich liczba, objęta ochrona prawną. Odpowiedzią na tą sytuację są inicjatywy społeczne nakierowane na ich ochronę. Jak pokazują przytoczone w referacie przykłady niemieckie można znaleźć rozwiązania, dzięki którym pogodzone zostaną potrzeby użytkowników dróg i konieczność ochrony walorów przyrodniczo – kulturowych historycznych alei.

Autorka : dr inż. Dorota Sikora, Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków, Warszawa

Referat pochodzi z materiałów z konferencji III Konferencja Zieleń Przydrożna, która miała miejsce 16-17 września 2010r. w Poznaniu. Organizatorem konferencji jest firma DENDROS.

Wykaz piśmiennictwa:
[1] K. Worobiec, I. Liżewska, Aleje przydrożne. Historia , znaczenie, zagrożenie, ochrona, wydawnictwo Borussia, Kadzidłowo - Olsztyn, 2009.
[2] Bronisław Gałczyński, Drzewa liściaste leśne i alejowe, nakładem własnym autora, Piaseczno, 1928 r., s. 179.
[3] Jadwiga Łojek, aleje w parkach zabytkowych na terenie działania Delegatury Chełm [w:] Wiadomości Konserwatorskie Województwa Lubelskiego, rok 2001, s. 176 – 179.
[4] Krzysztof Fedorowicz, Gazeta Lubuska, Pięknych alei bronią nie tylko w Lubuskiem, 24 – 25 maj 2008.

Przypisy:
(7) Jacek Borowski, Najnowsze poglądy na temat chirurgii drzew, [w:] K. Worobiec, I. Liżewska, Aleje przydrożne. Historia , znaczenie, zagrożenie, ochrona, wydawnictwo Borussia, Kadzidłowo - Olsztyn, 2009, s. 247.
(8) Barbara Belinis – Kopeć, Krzysztof Fedorowicz, Chronimy aleje w Lubuskiem czyli krótka kronika obrony pewnej alei, [w:] Aleje przydrożne. Historia , znaczenie, zagrożenie, ochrona, wydawnictwo Borussia, Kadzidłowo - Olsztyn, 2009, s.189.
(9) Iwona Liżewska, Marzena Zwierowicz, Aleje przydrożne – dziedzictwo historyczne, stan zachowania, ochrona, [w:] Aleje przydrożne. Historia , znaczenie, zagrożenie, ochrona, wydawnictwo Borussia, Kadzidłowo - Olsztyn, 2009, s.107
(10) Według danych Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków, stan na 20 sierpnia 2010 r.
(11) Andrzej Szeniawski, Warmińskie aleje – wyciąć, zachować, a może...? [w:] Aleje przydrożne. Historia , znaczenie, zagrożenie, ochrona, wydawnictwo Borussia, Kadzidłowo - Olsztyn, 2009, s.115
(12) Krzysztof Fedorowicz, Gazeta Lubuska, Pięknych alei bronią nie tylko w Lubuskiem, 24 – 25 maj 2008.